Hoe zorg je ervoor dat de kennis uit STOWA-onderzoek bij de waterschappen belandt en daar daadwerkelijk wordt gebruikt? Kennis die doorwerkt dus. Het is een belangrijk speerpunt in de nieuwe strategienota van STOWA. Vaak weten mensen wel wat de beste oplossing is, maar ze doen er niks mee. De oorzaken daarvan moet je onderzoeken. Gedragswetenschappen kunnen in zo’n geval uitkomst bieden.

“Bij STOWA worden veel rapporten opgeleverd waarvan je wil dat ze impact hebben”, benadrukt Jo Caris, STOWA-bestuurder en heemraad bij Waterschap Zuiderzeeland. “Het is nu erg lastig om in te schatten wat precies de impact van de STOWA-onderzoeken is. We gaan daarom iets doen aan effectmonitoring en het is verstandig om aan de voorkant te bedenken hoe je dat zou kunnen doen.” In de strategienota ‘Effect in uitvoering’ staat dat bij projecten, naast een doelgroepenanalyse en een communicatieplan, na afloop ook wordt geëvalueerd wat er met de ontwikkelde kennis praktisch is gebeurd. Ook worden mogelijke sociale belemmeringen in kaart gebracht voordat een project van start gaat.

“De tevredenheid over de STOWA-onderzoeken is heel hoog”, stelt Caris. “De vraag is natuurlijk hoe je achteraf kunt toetsen of die kennis ook daadwerkelijk wordt afgetapt. STOWA is natuurlijk heel actief met workshops, webinars en Communities of Practice. Maar we weten niet goed of dat altijd het gewenste effect heeft. Van mijn eigen waterschap weet ik dat soms wel. Bij Zuiderzeeland kijken we op dit moment op basis van STOWA-onderzoek of onze zuivering KRW-proof is en welke extra zuiveringsstap voor onze zuivering geschikt zou kunnen zijn. Van dat onderzoek weet ik dus vanuit de praktijk dat er gebruik van wordt gemaakt.”

Gerdien de Vries is sinds kort hoogleraar Gedragswetenschappen aan de TU Delft. Zij onderzoekt hoe mensen omgaan met beleid en technologie bij energietransities en klimaatadaptatie. Haar kersverse hoogleraarschap onderschrijft de opkomende populariteit van gedragswetenschappen bij onderzoek naar zogenoemde sociotechnische transities. De Vries: “We zien dat steeds meer verschaffers van onderzoeksubsidies vragen om een gedragsanalyse.” De Vries legt uit dat het veranderen van gedrag veel verder gaat dan het vergroten van kennis of het beïnvloeden van houding. “In gedragswetenschappen bestaat one-size-fits-all niet. Je moet echt onderzoek doen om te achterhalen wat mensen beweegt. Een belangrijk thema in mijn werk is de factor ‘gedoe’ geworden. Uit een studie uit Engeland bleek dat mensen hun zolder niet isoleren, omdat ze het opruimen ervan zoveel gedoe vonden. Wij hebben dat onderzoek uitgebreid en komen erachter dat mensen veel meer gedoe ervaren. Bijvoorbeeld bij het aanvragen van subsidie en het vinden van een leverancier. Dat blijken grote belemmeringen voor verduurzaming. En dan gebeurt er niets. Wij proberen dat gedoe te verminderen door processen makkelijker te maken, bijvoorbeeld door klussen (ook mentaal) in stukjes op te breken.”

Op de vraag hoe zij STOWA zou kunnen helpen bij onderzoek, lepelt De Vries een kant-en-klaar stappenplan op. “Wij zouden starten met het vragen welke gedragsverandering er precies verwacht wordt van de doelgroep. Wat is het probleem? Daarna zoeken we in de literatuur naar gedragsanalyses in vergelijkbare onderzoeken. Wat zijn mogelijke drivers en barrières van het gewenste gedrag? Indien nodig kunnen interviews en surveys bij de doelgroep meer inzicht geven in het gedrag. Met een gedegen gedragsanalyse kunnen we aanbevelingen geven voor gedragsinterventies. Zo’n gedragsanalyse zou een mooie afstudeeropdracht kunnen zijn voor onze studenten!” Volgens de hoogleraar is geld vaak een belangrijke beïnvloeder van gedrag. “Dat zag je tijdens de energiecrisis ook. Ineens waren mensen bereid hun verwarming een stuk lager te zetten. Maar wat ook van invloed kan zijn, is de invloed van anderen: ‘peer influence’. Als je buren bijvoorbeeld hun tuin klimaatadaptief maken en je ziet dat dat weinig gedoe oplevert, krijg je zelf ook het idee dat het jou kan lukken.”

Gedragskundige Kes Nieuwpoort onderschrijft de lessen van de Delftse hoogleraar De Vries. Nieuwpoort is op zijn vakgebied een van de pioniers binnen de waterschapswereld. Hij werkt fulltime als gedragskundige bij het Hoogheemraadschap van Delfland. “Het waterschap heeft in 2017 collega’s aangenomen om het waterbewustzijn van inwoners te vergroten. Later realiseerden zij zich dat bewustzijn niet voldoende is om gedrag te veranderen. We weten allemaal wel dat kopen bij Shein, vliegen en vlees eten niet goed zijn voor de planeet. Maar er is meer nodig om gedrag daadwerkelijk te veranderen.” Nieuwpoort is betrokken bij allerlei verandertrajecten bij het waterschap. Van de invoering van Microsoft 365 tot het melden van phishingmails.

“Voordat je een oplossing bedenkt, moet je wel het probleem achterhalen”, aldus Nieuwpoort: “Soms bedenken we oplossingen voor iets terwijl dit niet goed is afgestemd op het gedrag dat we willen veranderen. Je moet je dan afvragen: welk concreet gedrag wil je bereiken? Wat is je specifieke doelgroep? En ga ook met die mensen in gesprek. Doe onderzoek. Ik zie af en toe wel eens een STOWA-rapport voorbijkomen en dat wordt dan via de website gedeeld, maar ik denk niet dat dat voldoende is voor implementatie. Je zou eens in gesprek moeten gaan met de lezers en moeten kijken hoe zij die rapporten beoordelen. De waterschappen zouden er goed aan doen om het menselijke perspectief mee te nemen. Veranderingen top-down invoeren werkt lang niet altijd als je niet kijkt naar wat er speelt bij je doelgroep.”

Nieuwpoort heeft op het najaarscongres van het Koninklijk Nederlands Waternetwerk gesproken over gedragsverandering. “Er bleek veel belangstelling voor het omgaan met weerstand. Mensen willen vaak niet veranderen. Die weerstand kun je verdelen in drie types. Reactance is een reactie op verandering waarbij mensen denken dat ze hun autonomie kwijtraken. Bij scepticisme is de weerstand gericht op de inhoud. Er wordt getwijfeld aan het nut of de oprechtheid van de boodschap(per). Bij inertia hebben mensen geen zin in verandering. Het is geen actieve tegenwerking, maar een gebrek aan bereidheid om te veranderen. Als STOWA wil dat kennis doorwerkt, is het dus verstandig om rekening te houden met dit soort factoren. Met behulp van gedragswetenschap krijgen de STOWA-onderzoeken een duwtje in de rug.”