STOWA startte in februari 2025 aan het ontwikkelen van een nieuwe strategie. Begin 2026 mondde dat traject uit in de strategienota ‘Effect in Uitvoering’, met nieuwe accenten en speerpunten voor de periode 2026-2031.

Zoals de titel ‘Effect in Uitvoering’ aangeeft, blijft kennistoepassing in de praktijk van waterbeheer een centrale rol spelen. Speciale aandacht is er voor kennisdoorwerking op bestuurlijk en beleidsmatig niveau. Startpunt daarbij is de vraag: waar liggen waterbeheer­ders wakker van? En wat betreft het antwoord: uitvoeringskracht is zéker een onderdeel dat waterbeheerders hoofdbrekens geeft, in een tijd met zoveel uitdagingen, prioriteiten en maatschappelijke ontwikkelingen. Daarom is STOWA’s hoofdthema voor de komende 3 jaar ‘uitvoeringskracht’.

Een ander vertrekpunt van STOWA is de brede blik, waarbij we onze eigen inzichten koppelen aan de kennis en kunde van anderen. Het strategietraject verliep vanaf februari 2025 ook langs die lijn. Sessies met de eigen medewerkers en het bestuur werden afgewisseld met brede bijeenkomsten, waaraan leden van de programma­commissies en kennispartners deel­namen. Ook voerde STOWA gesprekken met sleutelfiguren uit de watersector.

Op 12 juni reageerden meer dan vijftig mensen via een gevarieerd en intensief programma op de eerste schetsen van de nieuwe STOWA-strategie, die daarna werd uitgewerkt voor bespreking met het bestuur. Een tweede sessie met de programmacommissies en een bijeenkomst met kennisproducenten rondde het consultatieproces af. De uitgewerkte conceptstrategie werd op 11 december voorgelegd aan het STOWA-bestuur.

Tijdens het strategietraject kwamen naast inhoudelijke onderwerpen ook de rol, positie en organisatie van STOWA zelf ter sprake. Het beeld is positief: onze langdurige betrokkenheid en diepgewortelde kennis zorgen voor veel draagvlak onder waterbeheerders. De bijeenkomsten tijdens het strategie­traject lieten ook zien dat waterbeheer­ders en bestuurders graag zien dat STOWA meer naar voren treedt als agen­de­rende kennispartner. De uitwer­king wat dat vraagt van STOWA volgt in 2026, in de vorm van een organisatieplan.   

Het gebruik van nieuwe digitale technologie en kunstmatige intelligentie wordt in hoog tempo staande praktijk in het onderzoek dat STOWA laat uitvoeren. Dingen die tot voor kort onmogelijk of heel lastig leken, komen in hoog tempo binnen handbereik. Wat betekent dit voor de werkwijze van STOWA, en voor de samenwerking met het Waterschaphuis? In 2025 kwam het begin van de antwoorden.

Het verzamelen en verwerken van grote hoeveelheden data tot betrouwbare informatie, het energiezuinig inzetten van gemalen, het slim koppelen van informatiestromen voor effectieve controles en handhaving. Maar ook het online meten, verwerken en wegen van uiteenlopende variabelen voor een optimale sturing van rioolwaterzuiveringsinstallaties. Met kunstmatige intelligentie (AI) wordt het steeds eenvoudiger, zo liet de onderzoekspraktijk in 2025 zien. Maar wat is AI nu precies, welke mogelijkheden biedt het en wat zijn de valkuilen? Om daar meer duidelijkheid over te scheppen, liet STOWA samen met het Waterschapshuis de brochure ‘AI aan zet in het waterbeheer’ maken. De brochure geeft een aantal voorbeelden, maar gaat ook dieper in op allerlei (ethische) vragen rondom het gebruik van AI.

STOWA bracht in december 2025 ook een speciale uitgave van de STOWA ter Info uit over digitale transformatie en het gebruik van AI. De in het online magazine beschreven voorbeelden laten zien dat digitale vorm en vakinhoudelijke inhoud steeds meer met elkaar verstrengeld raken. De grote vraag is hoe de twee organisaties die zich hiermee bezighouden, het Waterschapshuis en STOWA, hiermee omgaan. In een dubbelinterview in deze uitgave vertelden directeuren Mark van der Werf en Marjan Vogel welke gevolgen deze verstrengeling heeft voor het werk van, en de samenwerking tussen beide organisaties.

Ze gingen ook dieper in op de vraag wat deze digitale transformatie betekent voor het werk van de waterschappen (en van de waterschapsmedewerkers). De waterschapsorganisaties zullen door de digitale transformatie moeten veranderen, want ‘als je doet wat je deed, krijg je wat je kreeg’. En dat is volgens beide directeuren niet voldoende om de steeds complexere watervraagstukken in de toekomst op te lossen.

De belangstelling voor erfgoed en cultuurhistorie groeit flink bij de waterschappen. Komt dat voort uit teruggevonden trots op ons waterstaatkundige verleden, of is er meer aan de hand? Zijn de stuwen, sluizen, gemalen en waterstaatskaarten van toen wellicht bruikbaar voor de wateropgaven van nu? Levert het betere plannen op, met meer draagvlak? STOWA besteedde er in 2025 de nodige aandacht aan. Onder meer met de uitgave van een speciale STOWA ter Info.

In de uitgave, die in maart 2025 uitkwam, gingen we dieper in op vragen als: hoe verhouden de waterschappen zich tot hun eigen erfgoed? Hoe neem je erfgoed mee in nieuwe projecten? Wat levert de restauratie van oude stuwen en gemalen het waterschap op, behalve een mooi fotomoment, en goodwill van inwoners en toeristen? En welke betekenis hebben cultuurhis­torische waterkennis en waterstaat­kundig erfgoed voor de huidige opgaven van de waterschappen?

In de uitgave werd ook stilgestaan bij het samenwerkingsverband dat STOWA heeft met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed RCE. Beide partijen werken onder meer samen aan het project ‘Water, bodem en cultuurhis­torie sturend’. Het doel is om cultuur­historie toe te voegen aan het principe ‘water en bodem sturend’. “En we willen dat principe concreet maken”, aldus Jacob Knegtel, RCE-adviseur erfgoed en water, die betrokken is bij dit project: “Cultuurhistorie is bij een aantal waterschappen nu een vinkje voor ruimtelijke kwaliteit, maar het zou een bouwsteen moeten zijn. Ik hoop dat over vijf jaar de positie van cultuurhistorie gemeengoed is. Wij hebben STOWA nodig om waterschap­pen beter te begrijpen. Maar ook als verbinder, als aanspreekpunt en om kennisproducten te laten landen.”

Sinds een aantal jaar werken STOWA en RCE ook samen aan het ontsluiten van historische waterkaarten. Eind decem­ber werd als resultaat ervan de Watertijdreis opgeleverd. De Watertijd­reis is het ‘zusje’ van de prachtige Topotijdreis, het digitale platform waarop je via historische kaarten terug kunt reizen tot begin 19e eeuw, naar elke plaats in Nederland. Kern van de Watertijdreis zijn de landsdekkende waterstaatskaarten die Rijkswaterstaat van 1865 tot 1990 maakte. Ze zijn befaamd vanwege hun gedetail­leerd­heid. Ook de historische rivierkaarten die teruggaan tot 1829 worden in de Watertijdreis opgenomen. Alle waterstaatkundige gegevens op de kaarten – informatie over polders en waterpeilen, over molens, gemalen, duikers, stuwen en sluizen – zijn ook beschikbaar.

Tot slot: in de nazomer bracht STOWA met medewerking van de Unie van Waterschappen en IPO  een rapport uit over waterweren en cultuurhistorie. Daaruit komt naar voren dat cultuurhistorie nog maar beperkt en niet structureel wordt toegepast in waterveiligheidsopgaven. Historische kennis wordt zelden benut bij het ontwerpen van dijkversterkingen of het voorspellen van incidenten. Het meenemen van cultuurhistorie bij waterveiligheidsopgaven kan leiden tot betere plannen en het draagvlak onder belanghebbenden vergroten.

Stoomgemaal De Tuut