Bloemrijke en weerbare dijken hebben een hoge biodiversiteit en kunnen natuurgebieden aaneenbreien. Het onderzoeksprogramma Future Dikes bewees al dat ‘bloemrijk’ een veilige keuze is bij rivierdijken. Nu komt er een uitgebreide ‘toolbox’ voor beheerders om dijken bloemrijk te maken en te onderhouden. Daarnaast onderzoeken wetenschappers of de bloemrijke dijk beter bestand is tegen langdurige droogte.

De meeste rivierdijken in Nederland zijn biljartlakengroen. De bekleding bestaat louter uit kort gegraasd of kort gemaaid gras. Maar dat is niet altijd zo geweest, vertelt Hans de Kroon, hoogleraar Plantenecologie aan Radboud Universiteit en programmaleider van het onderzoeksprogramma Future Dikes. Zo beschrijft de bekende natuurbeschermer Jac. P. Thijsse in ‘Onze groote rivieren’ (1938) rivierdijken als zeeën van bloemen en kleur, gonzend van insecten.

De toekomstige rivierdijken die Future Dikes voor ogen heeft, lijken dus op die uit eerdere tijden. Want naast grassen bevatten ze inheemse kruiden en bloemen zoals duizendblad, knoopkruid, margrieten, boterbloemen en rode klaver. Ze worden bloemrijk, kruidenrijk of soortenrijk genoemd. Amper vijf tot tien procent van onze rivierdijken valt nu in die categorie.

Toch is er een belangrijk verschil tussen moderne bloemrijke dijken en die van vroeger. Dat is de wetenschap dat de bekleding geen afbreuk doet aan de waterveiligheid. Op rivierdijken met de juiste toplaag kun je met gerust hart kruiden en bloemen introduceren en ze zo aantrekkelijker maken voor bijen en vlinders. Bovendien kunnen deze dijken natuurgebieden verbinden omdat ze als lange linten door het Nederlandse landschap slingeren. Zo vergroten ze de overlevingskans van flora en fauna. Bloemrijke dijken zijn daarom ook een nadrukkelijke wens in het Deltaplan Biodiversiteitherstel waarin alle waterschappen participeren.

Dat soortenrijkdom en waterveiligheid hand in hand kunnen gaan, is een conclusie uit de eerste fase van het onderzoeksprogramma Future Dikes gefinancierd door het Hoog­water­bescherm­ings­program­ma (HWBP). Er zijn golf­overslag­proeven gedaan op bestaande bloemrijke dijken en proeven met een ‘grastrekker’: een geauto­ma­ti­seerd apparaat dat meet hoeveel kracht er nodig is om gras uit een dijk los te trekken. André van Hoven, projectleider bij Deltares en betrokken bij het veiligheids­onderzoek: “Hoe goed dijken bestand zijn tegen golfoverslag, de erosiebestendigheid, is een vrij ongrijpbaar fenomeen. Het is vooral een eigenschap die we kennen door metingen in de praktijk.”

Uit die metingen blijkt dat de bloemrijke dijk gemiddeld iets lager scoort op erosiebestendigheid dan de bekendere strakke grasdijk. De vraag was vervolgens of een soortenrijke dijk daarom hoger moet zijn om aan de veiligheidsnormen te voldoen. Dat blijkt niet het geval. Van Hoven: “Voor rivierdijken is het verschil haast verwaarloosbaar.” Voor zeedijken of meerdijken waar hogere golven tegenaan slaan is het een ander verhaal, daar zou de kruin wel opgehoogd moeten worden. Maar deze dijken zijn doorgaans bekleed met zware klei waar kruiden niet goed aarden. Voor een soortenrijke dijk is een zavelige bodem, een ‘schrale klei’, de beste ondergrond.

In Nijmegen zijn de afgelopen jaren verschillende mengsels van kruiden en grassen onderzocht om te kijken welke samenstellingen een stevig ‘wortelnet’ opleveren. Het is namelijk dit netwerk van vervlochten wortels dat de dijk beschermt tegen golven. Grasdijken bestaan uit een uitgekiende mix van grassen die samen een sterke wortelzone van ongeveer twintig centimeter dik vormen. Door het toevoegen van diepwortelende kruiden lijkt het wortelnetwerk nog sterker op de onderlaag te hechten. Toch presteert een bloemrijke dijk net wat minder op erosiebestendigheid. Van Hoven: “Met meer soorten varieert de dichtheid van het wortelnetwerk ook meer. Dat verklaart wellicht de kleine afname in erosiebestendigheid.”

Er is inmiddels een aanbevolen standaard mix van grassen en inheemse kruiden geselecteerd voor het inzaaien van weerbare en bloemrijke dijken. Het liefst ziet De Kroon dat die nog wordt aangepast aan de lokale flora. Er zijn overigens ook soorten die je niet op je biodiverse dijk wilt hebben. Ridderzuring bijvoorbeeld, deze plant maakt een rozet dicht bij de grond en drukt zo het gras rondom weg, wat nadelig is voor een hecht wortelnetwerk. En boeren zijn vaak huiverig voor Jacobskruiskruid dat richting hun grasland kan waaien.

Peter Boone, beleidsmedewerker waterkeringen bij Waterschap Vallei en Veluwe, is enthousiast over Future Dikes. “Het programma heeft het antwoord gegeven op een vraag die al heel lang leefde in het netwerk van dijkbe­heer­ders: zijn ze even veilig?” Bloemrijk is bij Waterschap Vallei & Veluwe inmiddels het uitgangspunt voor rivierdijken. Maar niet alle wandelaars en fietsers zijn daar even blij mee, vertelt Boone. “Mensen vinden de bloemen prachtig, maar schapen en vooral lammetjes op de dijk zijn ook in trek.” De combinatie werkt helaas niet: schapen eten de kruiden en bloemen als eerste waardoor ze verdwijnen. Het waterschap legt op zijn website en op bordjes ter plekke uit waarom ze steeds vaker kiezen voor een soortenrijke dijk in plaats van schapen.

De overgang van gras- naar bloemrijke dijken vraagt kennis bij dijkbeheer­ders en de aannemers die zij inhuren. Een bloemrijke dijk wordt minder gemaaid, maar dat maaien moet vaak preciezer worden getimed en ook gefaseerd gebeuren om te zorgen dat de verschillende bloemen en kruiden zich kunnen uitzaaien en insecten maximaal profiteren. Ook moet het maaisel worden afgevoerd om de dijken niet te verrijken.

De Kroon: “De voorlopers in soortenrijke dijken zijn al enthousiast aan de slag. Ze doen veel praktijkervaring op en die wordt graag gedeeld.” Deze informatie is al deels beschikbaar via de Handreiking grasbekleding. Maar in de lopende, tweede fase van Future Dikes, ondersteund door STOWA, wordt dit uitgewerkt tot een complete ‘toolbox’ voor beheerders. Boone: “Er is veel behoefte aan heel praktische informatie en tips over het onderhoud. Wat kun je bijvoorbeeld doen als een kruidenrijke grasmat niet goed of snel groeit?”

De Kroon organiseert daarom ook ‘gebruikersdagen’ waar iedereen welkom is om de laatste inzichten in bloemrijke dijken op te doen en vragen te stellen. Een vraag die ze daar overigens vaak krijgen is of gravers als mollen en muskusratten een soortenrijke dijk niet aantrekkelijker vinden. De Kroon kan ze geruststellen: “We hebben geen enkele aanwijzing dat dat een verschil maakt.”

Het wetenschappelijk onderzoek in Nijmegen richt zich in de tweede fase van Future Dikes op de droogte­besten­dig­heid van soortenrijke dijken. Door klimaatverandering krijgt Nederland te maken met langdurigere droogtes. De extreem droge en hete zomer van 2018 was er een voorbode van; juli 2018 was de maand met het grootste neerslagtekort sinds de metingen begonnen.

Het was toen zo droog dat de grasmat op de Vechtdijk in Overijssel over grote lengtes stierf, ook het wortelpakket. Van Hoven: “Dat is echt een zorgelijke ontwikkeling. Dode vegetatie betekent dat de erosiebestendigheid bijna is verdwenen. Je hebt dan een paar seizoenen lang een dijk van verminderde sterkte.”

Aan de Radboud Universiteit onderzoekt promovendus en plantenecoloog Steven Huls of een soortenrijke bekleding met diepwortelende planten droogtes beter doorstaat. Hij zaaide proefdijkjes in met verschillende zaadmengsels en stelde ze kunstmatig bloot aan gewone omstandigheden en grote droogte. “Bij grassen zie ik dat glanshaver en rietzwenkgras soorten zijn die diep wortelen en daarom minder last hebben van droogte. En ook een aantal kruiden zoals knoopkruid lijden minder bij droogte en komen sneller terug.” Maar de veldproeven lopen nog, benadrukt Huls.  “We kijken en meten een heel jaar rond. Afgelopen zomer was erg droog. Dit voorjaar en deze zomer wordt duidelijk welke soorten die periode goed hebben doorstaan.”

Een soortenrijke dijk kan dus niet alleen vanuit biodiversiteit, maar ook vanuit droogtebestendigheid te prefereren zijn. Maar voordat al onze rivierdijken in de lente als kleurige linten door het landschap slingeren, zijn er nog hobbels en hobbeltjes te nemen. Zo zijn er waterschappen die jarenlange pachtcontracten hebben lopen met schapen- of koeienboeren die gras verkiezen. En kruidenrijk kan om aanpassing van de toplaag vragen wanneer die te kleiachtig of juist te zanderig is. En zoals gezegd, is het onderhoud veel meer maatwerk.

Geen onoverkomelijke obstakels, maar het vraagt extra inzet en soms forse investeringen. Vandaar dat De Kroon nu vooral inzet op de transitie van de 1500 kilometer aan rivierdijken die de komende jaren sowieso op de schop gaan omdat ze opgehoogd worden. “De toplaag moet eraf en opnieuw ingezaaid, dat is een uitgelezen kans om snel een grote slag te maken in biodiverse dijken. Zo kan iedereen ervaring opdoen en het effect zien, wat de drempel voor verdere transitie weer verlaagt.”

Plantenecoloog Steven Huls op een bloemrijke proefdijk