Volgens de Europese CER-richtlijn (Critical Entities Resilience Directive), in Nederland uitgewerkt in de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke), leveren de Nederlandse waterschappen essentiële diensten. "Zij moeten nu, net als andere aanbieders van essentiële diensten, scenario's inventariseren waarbij niet alleen vanuit een rationeel ingenieurs­perspectief naar inciden­ten wordt gekeken, maar ook van kwaad­wil­lend­heid wordt uitgegaan”, zegt Louise van Schaik, Head of Unit EU & Global Affairs van Instituut Clingendael.

Weerbaarheid anno 2026 vraagt om een andere aanpak vanuit de water­schappen als gevolg van de huidige geopolitieke spanningen en klimaat­verandering. Van Schaik: “Dat gaat verder dan het traditionele waterbeheer en crisis­be­heersing. Ik heb de afgelopen periode verschillende presentaties gehouden voor de watersector over de mogelijke gevolgen van nieuwe drei­gingen. Ik kreeg toen de indruk dat mijn boodschap best hard aankwam. Er lijkt weinig bewustzijn voor gevaar vanuit buitenlandse actoren, terwijl er in onze buurlanden toch een aantal voorbeelden zijn van sabotage en brute aanvallen op de waterinfra­struc­tuur.” Zie kader onderaan de pagina.

Maar ook in eigen land gaat het soms mis. Zo viel in november vorig jaar de stroom uit van de rioolwaterzuivering in Haps (Land van Cuijk). Wat volgde was een race tegen de klok om de zuivering via noodstroom weer op gang te krijgen en de schade voor de omgeving te beperken. De storing ontstond doordat er water terechtkwam in de kelder waar de stroomvoorziening zat. Uit voorzorg is toen de stroom uitgezet. Van Schaik: “Dit soort incidenten leidt tot overzienbare risico’s, maar stel dat waterwerken of pompen worden geraakt. Dat leidt in een land onder zeeniveau snel tot kritieke situaties. Je moet er dus voor zorgen dat je gemalen en pompen bij stroomstoringen altijd zelf kunt bedienen.”

Louise van Schaik heeft veel meer tips voor de waterschappen. “Zorg ervoor dat mensen met kritische functies goed worden gescreend voordat ze worden aangenomen. Medewerkers kunnen ook manipuleren. Daarnaast is het heel belangrijk om alle incidenten te registreren, om eventuele sabotage te voorkomen of om de dader te vinden. Registreer schade aan hekwerken bijvoorbeeld altijd. De bewijslast bij sabotage is lastig en dus kun je alle aanwijzingen gebruiken. En breng ook kwetsbaarheden voor de aanlevering van essentiële grondstoffen en de energievoorziening van alle assets in kaart.”

Inmiddels wordt er bij de waterschappen hard gewerkt aan de voorbereiding op andere scenario’s. Renze van Houten, directeur bij waterschap Amstel, Gooi en Vecht is tevens voorzitter van de themagroep weerbaarheid bij de Unie van Waterschappen. Hij denkt dat bij de waterschappen iedereen ‘wakker en alert’ is. Van Houten: “Vergeet niet dat weerbaarheid in de vezels van elk waterschap zit. Bij Amstel, Gooi en Vecht was onlangs een leergang hogere defensievorming op bezoek. Zij waren verrast dat de waterschappen permanent ‘ready to fight’ zijn. We moeten nu verbreden en ons voorbereiden op andere soorten crises. Er is in Nederland, net als in Finland, een ‘all hazard’ benadering nodig. Een goed voorbeeld van die verbreding is de recente energiecrisis. De waterschappen zijn druk bezig met inventariseren wat er gebeurt als de brandstof op rantsoen gaat. We weten dat grote rwzi’s niet op noodstroom kunnen draaien. Als de zuiveringen niet goed meer functioneren, kan er een waterkwaliteitsprobleem ontstaan. Het zou mooi zijn als STOWA onderzoek zou doen naar hoe dit soort rwzi’s kunnen doordraaien bij stroomuitval.”

In de themagroep weerbaarheid, die in november 2025 is gestart, zitten vertegenwoordigers van alle 21 waterschappen. De groep komt eens per kwartaal bij elkaar en heeft onlangs een definitie van weerbaarheid vastgesteld. Van Houten: “Weerbaarheid is een containerbegrip. Het was dus essentieel om vast te stellen wat we onder weerbaarheid verstaan. Die definitie stelt eigenlijk dat we ervoor zorgen dat de taken waarvoor het waterschap verantwoordelijk is zo lang mogelijk door kunnen gaan. Ook hebben we vastgesteld wat we het komend jaar willen bereiken. Er komt een gezamenlijk bestuurlijk afwegingskader. Daaruit vloeit voort waar we bij schaarste prioriteit aan geven; we gaan een basisniveau voor weerbaarheid vaststellen. Hoe weerbaar moet je minimaal zijn? We zorgen ervoor dat we beter inzicht krijgen in kritische processen en assets. We moeten weerbaarheid organisatiebreed op orde krijgen en we moeten samenwerking binnen en buiten de sector borgen.” Renze van Houten benadrukt dat de waterschappen er alles aan zullen doen om Nederland bewoonbaar te houden. “Maar niets is maakbaar. Het is een illusie dat we alles kunnen pareren.”

Europese Hof van Justitie in Luxemburg

De Europese Commissie verwees Nederland eind april 2026 naar het Hof van Justitie van de Europese Unie omdat de Europese richtlijn Weerbaarheid van kritieke entiteiten (CER), nog niet in nationale regelgeving is omgezet. Ook Bulgarije, Frankrijk, Luxemburg, Polen, Spanje en Zweden worden om dezelfde reden door Brussel voor de rechter gesleept. Brussel wil dat het Hof van Justitie boetes aan de lidstaten oplegt omdat ze niet aan de Europese regels voldoen.

De waterschappen zijn in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat al enige tijd bezig met de voorbereidingen op de Wet weer­baar­heid kritieke entiteiten (Wwke). Onderdelen van die nieuwe wet zijn een inte­grale risico­beoordeling, een zorg­plicht en een meldplicht. De thema­groep weerbaarheid van de Unie van Waterschappen onderzoekt hoe de water­schap­pen met de zorgplicht en meldplicht uit de Europese wet moeten omgaan.

De lidstaten hebben van de Europese Commissie verschillende aanmaningen gekregen. Zij hadden tot 17 oktober 2024 de tijd om de richtlijn Weerbaarheid van kritieke entiteiten in nationaal recht om te zetten. De meeste lidstaten hebben dat intussen gedaan, behalve de lidstaten die in april naar de rechter zijn verwezen. In november 2024 kreeg Nederland een ingebrekestelling en in juli 2025 volgde een nieuwe aanmaning. 

De Wwke is inmiddels door de Tweede Kamer goedgekeurd en de Eerste Kamer zal de wet waarschijnlijk in het tweede of derde kwartaal van dit jaar moeten goedkeuren. De feitelijke invoerings­datum staat dus nog niet vast. Of het Hof van Justitie daarmee akkoord gaat, zal nog moeten blijken.

> Persbericht van de Europese Commissie over de dagvaarding van Nederland

Impressie van een handgemaakte drone (AI) boven rwzi