Waterschappen leunen bij crises, zoals hoogwater, traditioneel op Defensie. Maar wat als militairen elders nodig zijn? Bijvoorbeeld om onze havens te beschermen voor de doorvoer van militair materieel naar het Europese achterland? “Dan komen onze vrijwilligers in actie”, zegt Suzanne Segaar, hoofd Nationale Hulp bij het Nederlandse Rode Kruis.

Bij hoogwater, stroomuitval of een dijkdoorbraak is Defensie traditioneel een vaste partner van de waterschappen. Zandzakken vullen, noodpompen leveren, evacuaties ondersteunen, de krijgsmacht stond paraat. Maar die bijstand is niet langer vanzelfsprekend, waarschuwt Suzanne Segaar, hoofd Nationale Hulp bij het Rode Kruis.
De Algemene Rekenkamer concludeerde al in 2025 dat de drie hoofdtaken van de krijgsmacht, verdediging van het NAVO-grondgebied, internationale rechtsorde en bijstand bij nationale rampen, elkaar steeds vaker in de weg zitten. Met de verslechterde veiligheidssituatie aan de oostflank en een groeiende Nederlandse inzet in Litouwen en op de Oostzee, komt die derde taak steeds verder onder druk. “De waterschappen moeten zich voorbereiden op een toekomst waarin Defensie niet altijd meer kan ondersteunen”, aldus Segaar. Daarmee groeit ook de rol van organisaties als het Rode Kruis bij crisissituaties.

Het Rode Kruis heeft momenteel 8.400 opgeleide vrijwilligers die inzetbaar zijn voor hulpverlening. Daarnaast is er een flexibele schil van 23.000 Ready2Helpers. Deze burgers kunnen waterschappen ondersteunen bij noodsituaties: helpen bij evacuaties, zandzakken leggen bij hoogwater of boodschappen doen voor kwetsbare inwoners.
Gemeenten en veiligheidsregio’s werken momenteel samen aan pilots voor lokale noodsteunpunten. Hierbij gaat het om centrale plekken in wijken of dorpen waar inwoners tijdens een crisis terechtkunnen voor informatie, communicatie en eerste ondersteuning. Het Rode Kruis wordt daarbij steeds vaker gevraagd om te helpen bij de inrichting en bemensing van deze steunpunten. Wanneer de nood hoog is, kan het Rode Kruis snel opschalen om de vrijwilligers en Ready2Helpers in te zetten. Hierover zijn convenanten gesloten met meerdere partijen, waaronder de waterschappen en veiligheidsregio’s. Ready2Helpers kunnen via een telefoontje, een SMS of een e-mail door het Rode Kruis worden opgeroepen.

“De afspraak is dat onze mensen binnen 45 minuten op de plaats van het incident aanwezig zijn”, zegt Segaar. Het Rode Kruis werkt met een crisisstructuur waarbij de organisatie snel kan opschalen van lokaal, regionaal, bovenregionaal naar landelijk niveau in afstemming met veiligheidsregio’s, gemeenten en partners als politie en GGD. Dat kwam goed van pas bij de coronapandemie. “We hadden niet verwacht dat we ooit vaccinatiestraten zouden bemensen met onze vrijwilligers. Dat konden we alleen doen door fors op te schalen.” Die ervaring wordt volgens Segaar steeds relevanter nu crises door klimaatverandering steeds vaker voorkomen.

Het Rode Kruis heeft in het buitenland immers steeds vaker te maken met noodsituaties door langdurige hitte, droogte en overstromingen. Ook Nederland ontkomt hier niet aan door de gevolgen van de klimaatveran­dering. Segaar verwijst naar de hoogwatercrisis in Limburg in 2021. De hulpverlening kwam relatief laat en moeizaam op gang omdat het hoogwater sneller arriveerde en omvangrijker was dan voorzien. Daardoor werden overheden, veiligheidsregio’s en hulpdiensten verrast. “We hebben onder meer geleerd dat de overheid burgers op een toegankelijke manier moet informeren wat ze zelf kunnen doen in een dergelijke situatie. Dat geldt ook voor langdurige periodes van hitte en droogte.”

Segaar noemt de pilot Samen Sterker in Limburg. "Met deze pilot vertalen we onze internationale ervaring naar Nederland, om de samenleving beter voor te bereiden op wateroverlast en overstromingen." Volgens het Rode Kruis hoeven burgers geen expert te zijn om zich goed voor te bereiden. Vaak begint het met een paar eenvoudige stappen: weten dat NL-Alert bestaat en wat je moet doen als je een melding krijgt, weten waar je betrouwbare informatie kunt vinden via radio, overheid en hulpdiensten, een kleine noodvoorraad in huis hebben voor de eerste dagen en contact houden met mensen om je heen.

Waterschappen en het Rode Kruis weten elkaar steeds beter te vinden, stelt Segaar. WDODelta was in 2020 het eerste waterschap dat een structurele samenwerking aanging met het Rode Kruis. Inmiddels hebben ook Water­schap Vechtstromen, Waterschap Vallei en Veluwe, Waterschap Rijn en IJssel, Waterschap Rivierenland, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden en Waterschap Zuiderzeeland een convenant met het Rode Kruis ondertekend. Die samenwerking blijft niet beperkt tot papier. Zo oefenen waterschappen en het Rode Kruis inmiddels ook gezamenlijk in de praktijk.

De Ready2Helpers kwamen in juni 2024 in actie op het Eiland van Schalkwijk, tijdens een wateroverlastoefening van Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. Begin november 2025 oefenden zo’n 700 medewerkers van Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, Defensie, Rijkswaterstaat en het Rode Kruis in de regio Utrecht en een klein deel van Zuid-Holland. Tijdens de crisisoefening 'Wolkbreuk' bereidden zij zich voor op een scenario met extreme neerslag: een ‘Limburgbui’ van 200 mm regen in 48 uur. Militairen en waterbeheerders inspecteerden dijken, sloten sluizen en weteringen af met speciale big bags, legden zandzakken en plaatsten noodpompen. Ook hebben ze waterbergingen getest. Ready2Helpers van het Rode Kruis oefenden met zandzakken.

Het Rode Kruis zou in crisissituaties het liefst één centraal aanspreekpunt hebben om landelijke afspraken te maken. In de praktijk heeft de hulpor­ganisatie echter alleen al met de veiligheidsregio’s 25 aparte convenanten. Volgens Segaar wil het Rode Kruis ook graag met alle waterschappen landelijke afspraken maken. “Anders bestaat de kans dat ze onderling moeten concurreren om de hulp van het Rode Kruis.  En dat willen we uiteraard niet.”

Evacuatie tijdens de overstromingen in Limburg, 2021